Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır sorusu, hem işverenlerin hem de çalışanların iş sözleşmesi sona ererken en çok merak ettiği konudur. Kıdem tazminatı, belirli şartlar altında sona eren iş sözleşmelerinde işçiye her tam hizmet yılı için 30 günlük ücreti tutarında ödenen bir tazminattır. 4857 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girdiğinde eski 1475 sayılı İş Kanunu’nun diğer maddeleri kaldırılmış, ancak kıdem tazminatını düzenleyen 14. madde yürürlükte bırakılmıştır. Bu yazıda hak kazanma şartlarını, hesaplamaya esas ücreti, tavan uygulamasını ve vergi boyutunu adım adım anlatıyoruz.
Hızlı bir hesap için kıdem tazminatı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Kıdem tazminatına kimler hak kazanır?
1475 sayılı İş Kanunu md. 14 uyarınca kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin aşağıdaki hallerden biriyle sona ermesi durumunda ödenir:
- İşveren tarafından fesih: İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi haklı nedenler dışında sözleşmeyi feshetmesi.
- İşçinin haklı nedenle feshi: 4857 sayılı İş Kanunu md. 24’te sayılan sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık veya zorlayıcı sebeplerle işçinin sözleşmeyi feshetmesi (örneğin ücretin ödenmemesi).
- Muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılma.
- Emeklilik: Yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma.
- Yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlama: Sigortalılık süresi ve prim gün sayısını tamamlayıp yaşı bekleyen işçinin kendi isteğiyle ayrılması.
- Kadın işçinin evlilik nedeniyle ayrılması: Evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması.
- İşçinin ölümü: Bu durumda tazminat kanuni mirasçılara ödenir.
Kanun her geçen tam yıl için 30 günlük ücret öngördüğünden, uygulamada kıdem tazminatına hak kazanmak için aynı işveren yanında en az bir yıllık çalışma aranır. Bir yılı aşan kesirli süreler için de aynı oran üzerinden orantılı ödeme yapılır.
Dikkat: İşçinin sebepsiz istifası veya işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle derhal feshi durumunda kıdem tazminatı doğmaz. Fesih nedeninin doğru belirlenmesi ve belgelenmesi bu yüzden kritiktir.
Kıdem süresi nasıl belirlenir?
Kıdem, işçinin aynı işverene ait bir veya birden fazla işyerinde geçen sürelerinin toplamıdır. Sözleşmenin kesintisiz devam etmesi veya aralıklarla yeniden kurulmuş olması sonucu değiştirmez. İşyeri devredilirse işçinin kıdemi devreden ve devralan işverenler yanındaki sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır; devreden işverenin sorumluluğu kendi dönemiyle ve devir tarihindeki ücretle sınırlıdır.
Ancak daha önce kıdem tazminatı ödenmiş süreler yeniden hesaba katılmaz; aynı süre için ikinci kez tazminat ödenmez.
Hesaplamaya esas ücret: giydirilmiş brüt ücret
Kıdem tazminatı son brüt ücret üzerinden hesaplanır. Ancak yalnızca çıplak maaş değil, işçiye sağlanan ve para ile ölçülebilen sürekli nitelikteki menfaatler de ücrete eklenir. Buna uygulamada “giydirilmiş brüt ücret” denir.
| Ödeme türü | Kıdeme esas ücrete dahil mi? |
|---|---|
| Aylık brüt çıplak ücret | Evet |
| Düzenli yemek yardımı (nakit veya ayni) | Evet |
| Düzenli yol yardımı | Evet |
| Düzenli ödenen ikramiye (yıllık tutarın 1/12’si) | Evet |
| Sürekli yakacak, giyim, aile/çocuk yardımı | Evet |
| Arızi fazla mesai ücreti | Genellikle hayır |
| Bir defaya mahsus ödemeler | Hayır |
Parça başı, akort veya yüzde usulü gibi sabit olmayan ücretlerde son bir yıl içinde ödenen ücretin çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ortalama esas alınır.
Kıdem tazminatı tavanı
1475 sayılı Kanun md. 14’e göre bir hizmet yılı için ödenecek kıdem tazminatı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Bu sınır “kıdem tazminatı tavanı” olarak bilinir ve dönemsel olarak güncellenir.
Sitemizdeki hesaplamalarda kullanılan güncel tavan 73.729,87 TL’dir. Giydirilmiş brüt ücret bu tutarı aşıyorsa, her tam yıl için ödenecek tazminat tavan tutarıyla sınırlanır. Tavan dönemsel değiştiği için hesaplamada iş sözleşmesinin sona erdiği tarihteki tavan dikkate alınmalıdır.
Kıdem tazminatının vergilendirilmesi
Kıdem tazminatı:
- SGK primine tabi değildir.
- Gelir vergisinden istisnadır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 25/7, 1475 sayılı Kanun ve 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na göre ödenmesi gereken kıdem tazminatının tamamını gelir vergisinden istisna tutar. Tavanı aşan veya kanuni şartlar dışında yapılan ödemeler bu istisnadan yararlanamaz ve ücret olarak vergilendirilir.
- Damga vergisine tabidir. Ödeme üzerinden 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu uyarınca ücretler için geçerli olan binde 7,59 oranında damga vergisi kesilir.
Adım adım örnek hesaplama
Örnek 1 – Tavanın altında ücret: 5 yıl 6 ay çalışmış, giydirilmiş brüt ücreti 60.000 TL olan işçi.
- Esas ücret tavanla karşılaştırılır: 60.000 TL < 73.729,87 TL, tavan uygulanmaz.
- Tam yıllar için: 60.000 × 5 = 300.000,00 TL
- Kesirli süre (6 ay) için: 60.000 × 6 / 12 = 30.000,00 TL
- Brüt kıdem tazminatı: 330.000,00 TL
- Damga vergisi: 330.000 × 0,00759 = 2.504,70 TL
- Net kıdem tazminatı: 327.495,30 TL
Örnek 2 – Tavanın üzerinde ücret: 3 yıl çalışmış, giydirilmiş brüt ücreti 100.000 TL olan işçi.
- 100.000 TL > 73.729,87 TL olduğu için tavan esas alınır.
- Brüt tazminat: 73.729,87 × 3 = 221.189,61 TL
- Damga vergisi: 221.189,61 × 0,00759 = 1.678,83 TL
- Net kıdem tazminatı: 219.510,78 TL
Özet: Kıdem tazminatı = (giydirilmiş brüt ücret veya tavan, hangisi düşükse) × hizmet süresi (yıl + kesir). SGK primi ve gelir vergisi kesilmez; yalnızca binde 7,59 damga vergisi uygulanır.
Ödeme zamanı, gecikme ve zamanaşımı
Kıdem tazminatı iş sözleşmesinin sona ermesiyle muaccel olur ve bu tarihte ödenmelidir. 1475 sayılı Kanun md. 14’e göre zamanında ödenmeyen tazminat için açılan davada, gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir.
4857 sayılı Kanun ek md. 3 uyarınca kıdem tazminatı alacağında zamanaşımı süresi beş yıldır. İşverenlerin ödemeyi banka kanalıyla yapması ve ibraname ile bordroyu saklaması, olası uyuşmazlıklarda ispat açısından önemlidir.
Sık karşılaşılan özel durumlar
Emeklilik için ayrılma: Emeklilik amacıyla ayrılan işçinin kıdem tazminatı alabilmesi için aylık veya toptan ödemeye hak kazandığını ve ilgili kuruma başvurduğunu belgelemesi gerekir. İşçinin ölümü halinde bu şart aranmaz.
Yaş dışındaki şartları tamamlama: Sigortalılık süresi ve prim gün sayısını tamamlamış, ancak emeklilik yaşını bekleyen işçiler, bu durumu gösteren SGK yazısıyla kendi istekleriyle ayrıldıklarında kıdem tazminatına hak kazanır. Uygulamada işçiden bu yazının alınması ve özlük dosyasında saklanması önerilir.
Evlilik nedeniyle ayrılma: Kanun bu hakkı yalnızca kadın işçiye ve evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde yapılan ayrılışlara tanır.
Sözleşmede daha yüksek kıdem: 1475 sayılı Kanun, 30 günlük sürenin iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle işçi lehine değiştirilebileceğini kabul eder. Ancak bu durumda da yıllık tutar tavanı aşamaz.
Kıdem tazminatının sigorta ettirilememesi: Kanun, işverenin kıdem tazminatından doğan sorumluluğunu kişilere veya sigorta şirketlerine sigorta ettiremeyeceğini açıkça düzenler. Bu nedenle tazminat yükü işletmenin kendi bütçesinden karşılanır.
Kıdem tazminatı karşılığı ve muhasebe
Kıdem tazminatı, sözleşme sona erdiğinde ödenen bir yükümlülük olsa da, işletmenin finansal tablolarında bu yükün önceden görülmesi karar alma açısından faydalıdır. Uzun kıdemli çalışan sayısı yüksek işletmelerde toplu bir işten çıkarma veya emeklilik dalgası, nakit akışını ciddi biçimde etkileyebilir.
Vergisel açıdan kıdem tazminatı, fiilen ödendiği dönemde gider olarak dikkate alınır. Finansal raporlama standartlarını uygulayan işletmeler ise karşılık ayırma yükümlülüğünü ayrıca değerlendirmelidir. Bu konudaki tercihler için mali müşavirinizle birlikte bir yıllık plan oluşturmanız yerinde olur.
İşverenler için pratik öneriler
- Fesih nedenini ve bildirimini yazılı yapın; SGK çıkış kodunu fesih nedeniyle uyumlu seçin.
- Giydirilmiş ücrete giren yan ödemeleri bordroda düzenli ve açık gösterin.
- Uzun kıdemli çalışanlar için tazminat yükünü bütçede önceden karşılık olarak planlayın.
- Kıdem ile birlikte ihbar tazminatı ve kullanılmamış yıllık izin ücretinin doğup doğmadığını kontrol edin. Ayrıntılar için ihbar tazminatı rehberimize ve yıllık izin ücreti yazımıza bakabilirsiniz.
Çalışanlar açısından kontrol edilmesi gerekenler
Çalışanlar da kendilerine ödenen tutarın doğruluğunu kontrol edebilir. Bunun için işe giriş ve çıkış tarihlerinin SGK hizmet dökümüyle uyumlu olup olmadığına, hesaplamaya esas alınan ücrete düzenli yan ödemelerin eklenip eklenmediğine ve kesinti olarak yalnızca damga vergisi yapılıp yapılmadığına bakmak yeterli bir başlangıçtır. Ödemenin banka kanalıyla yapılması ve ayrıntılı bir hesap dökümü talep edilmesi, olası farkların sonradan tespitini kolaylaştırır.
Sık yapılan hesaplama hataları
Kıdem tazminatı hesaplarında uygulamada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- Çıplak ücret üzerinden hesap yapmak: Düzenli yemek, yol ve ikramiye gibi ödemeler dahil edilmediğinde tazminat eksik hesaplanır ve sonradan fark talebiyle karşılaşılabilir.
- Tavanı yanlış dönemden almak: Fesih tarihinde geçerli olan tavan yerine eski veya yeni dönemin tavanını kullanmak.
- Kesirli süreyi atlamak: Tam yıllardan artan ay ve günler için de orantılı ödeme yapılması gerekir.
- Aynı işverene ait farklı işyerlerindeki süreleri birleştirmemek: Kanun, aynı işverenin farklı işyerlerindeki sürelerin toplanmasını öngörür.
- Gereksiz gelir vergisi kesmek: Kanuni sınırlar içindeki kıdem tazminatı gelir vergisinden istisnadır; yalnızca damga vergisi kesilir.
İşten çıkış süreçlerinde bordro, SGK bildirimleri ve tazminat hesaplarının doğru yapılması için bordro ve SGK hizmetlerimizden yararlanabilir, sorularınızı iletişim sayfamızdan iletebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kıdem tazminatına hak kazanmak için en az ne kadar çalışmak gerekir?
1475 sayılı İş Kanunu md. 14 her tam hizmet yılı için 30 günlük ücret öngördüğünden, uygulamada aynı işveren yanında en az bir yıl çalışmış olmak ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan hallerden biriyle sona ermesi gerekir.
İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Kural olarak hayır. Ancak işçinin 4857 sayılı Kanun md. 24'teki haklı nedenlerle feshi, askerlik, emeklilik veya yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlama, kadın işçinin evlendikten sonra bir yıl içinde ayrılması gibi hallerde istifa niteliğindeki ayrılışta da kıdem tazminatı doğar.
Kıdem tazminatından hangi kesintiler yapılır?
Kıdem tazminatı SGK primine tabi değildir ve 193 sayılı GVK md. 25/7 uyarınca gelir vergisinden istisnadır. Ödemeden yalnızca binde 7,59 oranında damga vergisi kesilir.
Kıdem tazminatı tavanı ne kadardır?
Sitemizde kullanılan güncel tavan 73.729,87 TL'dir. Tavan dönemsel olarak değiştiğinden, fesih tarihindeki geçerli tutar esas alınmalıdır.
